Geschiedenis Fort Asperen

KunstFort Asperen is een torenfort. Dit type torenfort werd voornamelijk gebouwd in de Nieuwe Hollandse Waterlinie tussen 1840 tot 1860. De torenforten liggen meestal langs dijken die een doorgang (acces) vormen in de Waterlinie. De torens zijn van zwaar metselwerk en hebben een doorsnede van 33 meter. Sommige torens werden binnen de wallen van bestaande forten gebouwd, andere verrezen als onderdeel van geheel nieuw aangelegde forten.

Dit laatste is min of meer het geval bij Asperen. Het fort werd omgeven door een gracht en was slechts bereikbaar via een houten ophaalbrug. De zware toren is gefundeerd met ongeveer 1260 palen, de buitenmuren zijn anderhalve meter dik. Het gebouw bestaat uit drie verdiepingen. Naast de begane grond met geweerschietgaten is er een kelderverdieping, een eerste etage met kanon- en geweerschietgaten, en bovenop een aarden bovenbatterij. De indeling van de verdiepingen is een cirkel met drie 'schillen'. De kern van het fort bestaat uit een cilindervormige licht- en luchtkoker, die door alle drie verdiepingen loopt. Daar omheen is een ringvormige gang. De buitenste schil bestaat op alle etages uit twaalf vertrekken.

Tijdens de mobilisatie van 1870 tijdens de Frans-Duitse oorlog en tijdens de Eerste Wereldoorlog bleef Nederland relatief ongemoeid en hoefde de Nieuwe Hollandse Waterlinie niet ingezet te worden. Op 12 april 1940 werden voor de laatste keer de inundaties gesteld en werd het fort oorlogsgereed gemaakt. De Nieuwe Hollandse Waterline bleek niet bestand tegen de moderne oorlogsvoering. De Duitse Luftwaffe passeerde de 19e- eeuwse defensiewerken zonder problemen en dropten hun parachutisten ver achter de Linie. Daarmee was het militaire nut van de Waterlinie voorbij.

De Waterlinie bleef tot 1959 eigendom van het Ministerie van Defensie. Lange tijd is vanwege de 'Verboden Kringen' rondom de forten het landschap bewaard gebleven voor sterke verstedelijking. In 1986 werd het Fort bij Asperen overgedragen aan Staatsbosbeheer. In de Waterlinie zijn meer forten die inmiddels een nieuwe bestemming hebben gevonden. KunstFort Asperen is het eerste fort waar een cultureel programma is begonnen, in 1981 met een serie openluchtvoorstellingen van 'Midzomernachtsdroom' van Shakespeare. Sinds 1986 organiseert KunstFort Asperen jaarlijks culturele evenementen en exposities.

 

Restauratie en beheer

In 1981 werd door de dorpsgemeenschap van Acquoy op het terrein van het Fort bij Asperen een serie van tien openluchtvoorstellingen gehouden van de 'Midzomernachtsdroom' van Shakespeare. Deze succesvolle onderneming trok duizenden bezoekers uit heel Nederland. Dit leidde ertoe dat het fort in 1984 werd opgenomen in de spraakmakende buitenkunstroute 'Beelden aan de Linge', ter gelegenheid van het vijfjarige bestaan van 'De Kijkschuur', de bekende expositieruimte van collectioneur mr. Piet Cleveringa in Acquoy.

In 1986 ging het beheer van het rijksmonument om cultuurhistorische en ecologische redenen  over in andere handen. Ditmaal in die van Staatsbosbeheer, dat zich daarbij bereid verklaarde het fortcomplex jaarlijks gedurende de zomermaanden ter beschikking te stellen aan de door Piet Cleveringa in het leven geroepen Stichting Fort Asperen, inmiddels omgedoopt tot Stichting KunstFort Asperen.

Vanaf 1986 organiseert de Stichting bijna jaarlijks een programma voor culturele activiteiten en manifestaties, die voornamelijk zijn gewijd aan hedendaagse kunst, maar ook wel aan de geschiedenis van het fort en het landschap van de Linge. Buiten de zomermaanden is het fort niet voor het publiek toegankelijk. Dan huist er een beschermde kolonie vleermuizen die er zijn winterslaap houdt. Het fort vormt een ideaal winterverblijf voor de baard-, water-, grootoor- en dwergvleermuizen, vanwege de duisternis, de constante lage temperatuur, de hoge luchtvochtigheid en weinig tocht. Daar vinden zij een oase van rust die voor ons verborgen gaat achter een massa van steen en klei.

Bron: Het Fort bij Asperen, Chris Will (2009)